Wynold Verweij
De laatste jaren is veel geklaagd over de aarzeling van de grote concertorganisaties om hedendaagse (klassieke) muziek serieus te nemen. Koudwatervrees, chronische bekrompenheid, druk van conservatieve sponsors, angst voor lege zalen en hoge productiekosten (electronics, video) – noem maar op. Maar toch lijkt er zo nu en dan een streepje licht waar te nemen. Een blik op de programmering van de tweede helft van het lopende seizoen geeft reden tot voorzichtig optimisme. Toch is het nog raden naar de oorzaken. Een factor is misschien dat meer nieuwe muziek ook toegankelijke muziek blijkt te zijn. Er lijkt bij hedendaagse componisten weer ademruimte ruimte te komen voor tonale muziek, de combinatie ‘interessant maar moeilijk’ is niet meer zaligmakend. Daarbij komt dat componisten en uitvoerders meer belangstelling tonen voor de historische wortels van nieuwe muziek. Enno Poppe en Beat Furrer verwijzen vaak naar Arnold Schönberg, die op zijn beurt op Johannes Brahms leunde. Reinbert de Leeuw is bekend om zijn nieuwe interpretaties van het werk van Franz Liszt. Bent Sørensen laat zich souffleren door Franz Schubert. Een andere factor is het besef dat electronica (Aart Strootman) en stem (Elaine Mitchener, Jennifer Walshe) de potentie hebben om muzikale mogelijkheden uit te breiden. Verder vallen op dat niet-westers werk (Ryuichi Sakamoto) en verwijzingen naar andere kunstuitingen (Harold Noben) in de belangstelling staan. Ook is er weer publiek voor de maatschappelijke context van muziek, zoals in werken van Luigi Nono, Frederic Rzewski en Louis Andriessen. Tot slot zijn er signalen dat zich een generatie opdringt die vechten tegen de verveling bij het zoveelste briljante pianoconcert van Mozart of de pracht van Händel, Vivaldi en Haydn. Mag er ook een keer iets anders, bijvoorbeeld iets hedendaags, tussen zitten?
Blijkbaar wel!
Zie hieronder 12 smaakmakers van muziek uit de 20 en 21e eeuw die in de rest van het seizoen ’24-’25 geprogrammeerd staan.
Tell! Jonkonnu, Tell!
Ensemble Klang, Elaine Mitchener (vocals)
Werken van: Bollen, Eastman, Johnson, Kendall, Walshe
Muziekgebouw, Amsterdam, 6 februari
De Doelen, Rotterdam, 12 februari
Op het eerste gezicht gaat dit programma over de relatie tussen geluid en fysieke beweging. Neem het verhaal dat de Jamaicaanse componist Mikhail Johnson (°1989) heeft gecomponeerd rond het Jamaicaanse volksfeest Jonkonnu. Roddels, intrige, medeleven, grappen, grillen van de natuur en sociale misstanden delen forse klappen uit. Dit werk is speciaal geschreven voor Ensemble Klang en de vocale alleskunner Elaine Mitchener, de tambour-maitresse van dienst. Haar presentatie is natuurlijk en organisch en lijkt onbestudeerd. Mitchener stottert, zucht en blaast. Ze heeft een bereik van drie octaven. Zij pakt haar publiek vanaf de eerste vijf seconden in en laat pas ruim na het slotapplaus weer los. Ensemble Klang heeft een solide reputatie opgebouwd voor elk van de delen van dit concert. Van Jan-Bas Bollen brengt zij Floating Island, een compositie voor contra-alt en piano (of Fender Rhodes), indertijd (2021) eveneens speciaal gecomponeerd voor Klang en Mitchener. Floating Island is het laatste deel van zijn liedcyclus Blight & Beauty, waarin hij de relatie tussen geluid en fysiek onderzoekt. Ook dit stuk lijkt op het lijf van de uitvoerders geschreven.
In Memoriam Reinbert de Leeuw
Nederlands Kamerkoor + Asko|Schönberg
Programma:
Franz Liszt – Via Crucis
Sofia Goebaidoelina – Jezt immer Schnee
Muziekgebouw, Amsterdam, 14 februari
Willem Twee, ‘s-Hertogenbosch, 15 februari
Amare, Den Haag, 23 februari
Reinbert de Leeuw (1938-2020) had zijn hart verloren aan Via Crucis. Onder zijn leiding kwamen twee opnames tot stand, een met het Nederlandse Kamerkoor in 1986 en een versie voor piano (2012). Beide uitvoeringen zijn vintage de Leeuw: traag, contemplatief, meditatief en met meer dan gewone aandacht voor stilte. Liszt’s late werk Via Cruce is ook bekend geworden door zijn voorzichtige experimenten met tonaliteit en de kale textuur. Jetzt immer Schnee schreef Goebaildoelina (°1931) speciaal voor de uitvoerders van dit concert. Het is gebaseerd op gedichten van Gennadi Aigi, een Russische mystieke en impressionistische dichter. De première was in 1994. Dit stuk ontleent zijn kracht aan de magere bezetting waardoor de stemmen breekbaar klinken, alsof ze net niet afbrokkelen. De stijl van Goebaidoelina is met een subtiel gevoel voor evenwicht tussen spiritualiteit en modernisme goed herkenbaar.
Zwarte gaten van de romantiek
Klangforum Wien
Werken van: Poppe, Furrer, Schönberg, Webern
Muziekgebouw, Amsterdam, 5 juni
In het begin van de 20e eeuw, toen Arnold Schönberg zijn eerste stappen als componist zette, ademde de lucht van Wenen nog altijd Mozart, Haydn en Beethoven, later Brahms en Bruckner en nog later Mahler en Strauss. Met deze feste Burg als achtergrond hoeft het niet te verbazen dat Schönberg evolutie naar atonaliteit In Wenen niet begrepen werd. Klassieke structurerende elementen zoals ritme en melodie moesten bij hem plaatsmaken voor duizelingwekkende combinaties van korte muzikale cellen. Ook in 5 Stücke für Orchester bedient Schönberg zich van heftige emotionele uitdrukkingskracht en extreme stemmingswisselingen. Schönberg en Webern zijn decennia geweerd uit de grote zalen en moesten het doen met gespecialiseerde festivals voor ‘moeilijke’ muziek. Dat lijkt langzamerhand achterhaald. Dat werken van de hedendaagse componisten Enno Poppe (1969, Berlijn) en Beat Furrer geprogrammeerd zijn naast Schönberg en zijn leerling Anton Webern laat zien hoe actueel de twee Weense modernisten zijn geworden. Voor Poppe en Furrer is Schönberg een voorbeeld. Poppe’s Salz begint met een duet voor basfluit en altviool dat groeit in complexiteit en intensiteit. Schönberg lijkt hier nadrukkelijk te hebben meegekeken. Maar de constanten in Poppe’s muziek zijn ritmische inventiviteit en een verrassende harmonische helderheid, waarmee hij laat zien dat tonaliteit in hedendaagse muziek geen verboden gebied (meer) is. Daarin zingt Poppe zich dan weer van Schönberg los.
Prozession
Spectra
Enno Poppe – Prozession
De Bijloke, Gent, 21 februari
Alweer Enno Poppe, maar hij is dan ook al vanaf zijn tiende actief bezig met muziek, getuige zijn eerste avant-gardecompositie op die leeftijd. Vanaf dat eerste moment voelde hij een sensatie van vrijheid, een vrijheid waarvan nooit afstand zou blijken te nemen. Prozession is een werk van een uur met een grote verscheidenheid aan instrumenten en texturen. In het begin worden spaarzame enkele noten op fluit en viool in stilte ingevoegd naast bongo en andere percussie, waaronder basdrums. Elektrische gitaar en twee synthesizers werken als een basso continuo. Duo’s spelen een overheersende rol (hobo en altviool, trombone en elektrische gitaar, enz.). Later doen microtonale melodieën van strijkers en blazers denken aan trancemuziek. Het slotdeel eindigt met aanhoudende, stemmige microtonale synthesizerakkoorden, met aanzwellende sonoriteiten. Het Spectra ensemble legt zich sinds 1993 toe op nieuwe muziek. Het ensemble, dat met een kern van acht musici werkt, staat onder leiding van Filip Rathé. Het heeft een patent op enthousiasme en nieuwsgierigheid.
Hommage aan Aphex Twin & Erik Satie
Aart Strootman
DeSingel, Antwerpen, 22 januari
Wie behoefte heeft aan een frisse kijk op verrassende verbindingen tussen componisten uit verschillende tijdvakken en culturen moet bij Aart Strootman zijn. Deze muzikant, componist en uitvinder van instrumenten heeft het aangedurfd om de ambiente elektronische soundscapes van Aphex Twin te confronteren met de zwevende mystiek van de Franse componist Erik Satie (1866-1925). In samenwerking met 4DSOUND, pionier in ruimtelijke audiotechnologie en immersieve geluidservaringen,voegt hij daaraan zijn gitaar toe. Strootman heeft na zijn studie klassieke gitaar en compositie, zijn weg gevonden dankzij baanbrekende en tintelende arrangementen die steeds weer uitmonden in een nieuwe kijk op bestaande muziekstijlen. Strootman is dirigent en artistiek directeur van FC Jongbloed, een ensemble van hedendaagse muziek, bestaande uit studenten van het conservatorium in Tilburg.
Doppelgänger I
Danish String Quartet
Werken van Schubert en Sørensen
Flagey, Brussel, 21 maart
De Deense componist Bent Sørensen (°1958) liet zich in Doppelgänger I inspireren door Schuberts laatste strijkkwartet, een complexe compositie die sommigen doen denken aan een symfonie. Sørensen gebruikt in zijn composities vaak microtonale verbuigingen en hij verstopt harmonieën in glissandi. Voorbeelden daarvan zijn het tromboneconcert Birds and Bells en zijn vioolconcert Sterbende Gärten. Zijn vroege werken gaan op een prozaïsche manier over volksliedjes. Sørensen heeft in verschillende bezettingen gecomponeerd, waaronder opera orkest, koor, kamerensemble en solo-instrumenten. Sørensen’s Doppelgänger wordt voorafgegaan door Schubert’s strijkkwartet no.15 en gevolgd door Schubert’s Der Doppelgänger (uit Schwanengesang), in een arrangement van het Danish String Quartet.
Eerbetoon aan Ryuichy Sakamoto
Helena Basilova, piano
DeSingel, Antwerpen, 23 januari
Concertgebouw Brugge, 17 mei – In het kader van Too many keys, festival for minimal and unbound piano
De Japanse musicus en componist Ryuichi Sakamoto verraste enkele weken voor zijn dood in 2024 met de CD Opus, een overzicht van zijn lievelingswerken. Een beter getimed muzikaal legaat is moeilijk voor te stellen. Hij was componist van 30 soundtracks zoals The Last Emperor en Merry Christmas, Mr Lawrence. Zijn muziek zweeft tussen 80’s synth-, electro-pop en (neo)klassiek. Ook was hij bezieler van het elektronische trio Yellow Magic Orchestra (YMO) en inspirator van talloze samenwerkingsprojecten. De Amsterdamse pianiste Helena Basilova dook vorig jaar de Berlijnse studio van Nils Frahm in om een album op te nemen met werk van Sakamoto, Op piano, synthesizers en elektronica brengt ze nu live een eerbetoon aan de maestro.
Peter Greenaway / Louis Andriessen:
M is for Man, Mozart, Music
I Solisti, Laura Bohn (sopraan)
AMUZ, Antwerpen, 7 maart
Nog maar eens een eerbetoon. Deze keer aan Louis Andriessen die afgelopen jaar 85 zou zijn geworden. Hij wordt beschouwd als de toonaangevende componist van zijn generatie. Hij was koppig in zijn openheid, wars van gemakzucht en hokjesgeest, en dat alles vervat in een oer-Hollandse uitstraling. Andriessen is bekend om zijn uitgesproken opvattingen over de relatie tussen muziek en sociaal milieu. Daarnaast had hij een moeizame verhouding met de bezetting van het traditionele symfonieorkest. Hij beperkte het aantal strijkers en voegde partijen uit alle hoeken en gaten van het instrumentenrijk toe: elektrische gitaar, basgitaar, hammondorgel, saxofoon, marimba en forse percussie.
En blazers natuurlijk. Enter I Solisti, een ensemble van 20 vindingrijke muzikanten met een boon voor blaasinstrumenten. Het concert begint met het muzikale pamflet Workers union, dat met stampende ritmes hamert op betere werkomstandigheden voor fabrieksarbeiders. M is for Man, Mozart, Music (1991) is een hommage aan Wolfgang Amadeus, 200 jaar na zijn dood. Op de achtergrond draait een film van Peter Greenaway, een postmoderne collage, Two trumpets descending, in opdracht van I SOLISTI gecomponeerd door Andriessens student, collega en boezemvriend Martijn Padding, sluit Andriessen’s posthume triomftocht af.
The People United Will Never Be Defeated!
Werk van Frederic Rzewski
Ralph van Raat (piano)
de Doelen, Rotterdam, 27 februari
The People United bestaat uit 36 variaties op het Chileense lied “¡El pueblo unido jamás será vencido!” en ging in 1976 in première. Rzewski (1938-2021) droeg de compositie op aan pianiste Ursula Oppens, die niet alleen de première speelde maar bovendien de opdracht had gegeven. Oppens was ook een van de docenten van Ralph van Raat, die het nu gaat brengen.
Rzewski componeerde de variaties in 1975, als eerbetoon aan de strijd van het Chileense volk tegen het repressieve regime van Augusto Pinochet.
De 36 variaties volgen de 36 maten van de melodie. De pianist heeft niet alleen een virtuoze techniek nodig, maar moet ook kunnen fluiten, met de pianoklep slaan en de nagalm van een harde aanslag opvangen. Pianist en musicoloog Ralph van Raat (°1978) studeerde piano aan het Conservatorium van Amsterdam bij Ton Hartsuiker en Willem Brons, en muziekwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam.
Crippled Symmetry
Werk van Morton Feldman
Het Collectief
Tivoli/Vredenburg, Utrecht, 20 mei
Crippled Symmetry (1983) is geschreven voor fluit, mallet percussie en piano/celesta. Kenmerkend voor Feldman (1926-1987) zijn variërende herhalingen van korte melodische en ritmische vormen. Zodra een vorm is uitgeknepen, komt er een nieuwe voor in de plaats. Dit alles gebeurt in een extreem laag tempo. Feldman’s gevoel voor sonoriteit en timing blijken de structurerende elementen te zijn, zowel in onderlinge verhoudingen als in tijdsduur.
De muziek van Feldman lijkt goudeerlijk. Hij creëert klanken die door de ruimte bewegen, tastbaar voor de luisteraar. De promotekst van Tivoli meldt dat dit stuk “maar liefst” 90 minuten lang is. Dat is bij Feldman een betrekkelijk begrip. Het Collectief speelde in 2020 in dezelfde bezetting For Philip Guston – een compositie van van 4,5 uur. De musici hadden na afloop naar eigen zeggen “een beetje last” van spierpijn.
Intolleranza 1960
Muziektheater (“azione scenica”) van Luigi Nono
Opera Ballet Vlaanderen
Gent, 6-18 mei
Deze nieuwe productie wordt vaak gezien als het hoogtepunt van de vroege stijl en esthetiek van Luigi Nono (1924-1990). Het verhaal gaat over de benarde situatie van een emigrant die beklemd zit in de moderne kapitalistische maatschappij van de vorige eeuw. Topics daarvan zijn: uitbuiting door de arbeidersklasse, demonstraties, politieke arrestaties, marteling en verlatenheid. Aan muzikale middelen geen gebrek. Groot orkest, koor, tape, luidsprekers en video. Angelo Ripellino’s libretto bestaat uit politieke slogans van Brecht en Sartre. Dit alles is uitgemond in een rijk en expressionistisch werk, fel en beangstigend. Intolleranza 1960 markeert een keerpunt in Nono’s productie.
Gedurende de jaren ’60 en ’70 werden politiek engagement, sociale conflicten en aanklachten de belangrijkste bouwstenen van zijn werk. Het concept van engagement kreeg voor Nono de waarde van een morele verplichting die uiteindelijk vervelde tot een esthetische bestaansvoorwaarde.
Bovary
Opera van Harold Noben
De Munt, Brussel, 12-19 april
Postmodernisten en neo-classici worden op hun wenken bediend met de nieuwe productie Bovary van Harold Noben en Michael De Cock (libretto). De opera bezingt de overspelige doktersvrouw Emma Bovary die ten onder gaat aan leugens en verdraaiingen om haar verboden buitenechtelijke liefdes te bedekken. Zowel Noben als De Cock onderhouden nauwe relaties met de literatuur. Noben componeerde de opera A l’extrême bord du monde (De Munt, 2020) over de zelfdoding van Stefan Zweig. De Cock, directeur van de Koninklijke Vlaamse Schouwburg, heeft Bovary al eerder bewerkt voor theater. Munt-directeur Peter De Caluwé over Noben: …zijn opera “verbindt ons weer met het verleden, met iets melodieus en harmonieus, iets wat we een beetje zijn kwijtgeraakt in de hedendaagse muziek. Harold is een vakman die zijn vak beheerst. Zijn kracht ligt in zijn vermogen om de generaties met elkaar te verbinden. We hebben mensen zoals hij nodig, met dat soort creatieve energie.” ( L’Echo, 2023).