Op 15 november overleed Herman Sabbe, musicoloog, wetenschapper en hoogleraar aan de RU Gent, schrijver en begenadigd cellist. Jelle Dierickx, directeur van het Festival Vlaanderen Mechelen/Kempen en gastauteur van deze blog, beschouwt Sabbe als zijn mentor. Een necrologie. (for English see below)
Jelle Dierickx
Op 5 oktober 1994 schrijft Nele Merckx een brief aan professor Herman Sabbe (1937-2024). Nele is op dat moment 11 jaar en volgt les aan de muziekacademie van Sint-Gillis-Waas. Tijdens haar eerste uur algemene muzikale vorming werd de volgende vraag gesteld: “Wat is muziek?”. De heftige discussie die daarop volgde, noopt haar dezelfde vraag te stellen aan de professor die op dat moment verbonden was aan het seminarie voor musicologie van de Gentse Universiteit. Herman Sabbe neemt de brief bijzonder ernstig en antwoordt “waarde juffrouw Merckx” via een paar bedenkingen in een schrijven van twee pagina’s op 29 oktober 1994:
“Muziek is een spel met klanken, dat door mensen als zinvol wordt ervaren. (…) In ‘muziek’ neemt mededeling van gevoelstoestanden en uitdrukking van lichamelijke gesteldheden een groter aandeel dan in de taal. Voor het welzijn van de menselijke samenleving is muzikale communicatie daarom even onmisbaar als verbale.”
Hij eindigt de brief met de opmerking dat het toekennen van betekenis aan dit spel met klanken ook sterk afhangt van wat mensen rondom ons daarvan vinden. Een discussie over wat ‘muziek’ is, is aldus nooit een loze discussie.
Herman Sabbe heeft als wetenschapper, docent, musicus en spelende mens deze discussie aangewakkerd waar en wanneer hij maar kon. Deze doctor in de rechten, uitmuntende cellist, doctor en uiteindelijk professor in de musicologie, fervent wielrenner, echtgenoot, (groot)vader en liefhebber van een goede picon vin blanc wist in zijn geschriften en voordrachten een diepgaand onderzoek en een scherpe analyse te koppelen aan een sprankelend taalgebruik. Een zekere schalksheid was daarbij zelden ver weg, al dan niet tussen de regels. Af en toe moest en zou er buiten de lijntjes gekleurd worden. In dit beredeneerd-passionele kleuren met woorden en klanken poogde hij om de traditionele scheiding tussen historische en systematisch-theoretische muziekwetenschap te overwinnen. Dit mede in het teken van de uitbouw van muziekwetenschap tot cultuurwetenschap. Hij onderzocht daarbij muziek als autonome kunst, in verbinding met andere kunsten én in de culturele historiciteit. Nooit werd de mens als homo musicus vergeten. Te begrijpen als “muziekmaker”. Homo musicus. Over Muziek als Evolutionaire Adaptatie (Academiae Analecta, Brussel, 2010) is niet toevallig de titel van het laatste grootschalige essay van de hand van deze ‘sabio con brio’, zoals dichter Jan van der Hoeven hem liefdevol noemde. Alle boeken, cursussen, radio-uitzendingen, kritieken en essays opsommen die daarvoor ontstonden, zou een geweldige lijst opleveren. Een paar mijlpalen:
Dada’s
Het muzikale serialisme als techniek en als denkmethode (Rijksuniversiteit Gent, 1977), zijn tweede doctoraat -na dat in de rechten- gaat uit van composities van de Belgische componisten Karel Goeyvaerts, Lucien Goethals en Henri Pousseur. Het is een “onderzoek naar de logische en historische samenhang van de onderscheiden toepassingen van het seriërend beginsel in de muziek van de periode 1950-1975”. Het technische standpunt primeert nog in dit baanbrekende werk. In Wie die Zeit verging: die Einheit der Stockhausen-Zeit (Text+Kritik, München, 1981) en György Ligeti: Studien zur kompositorischen Phänomenologie (Text+Kritik, München, 1987) gaan muziektheorie, formele analyse en hermeneutische interpretatie dan weer hand in hand. De status van de componist in de hedendaagse samenleving, de problematiek van de notatie en de vele facetten van het serialisme, de aleatoriek, het minimalisme en de nieuwe tonaliteit zijn maar een paar van Herman Sabbe’s dada’s. Om over zijn bijzondere affiniteit met Dada nog maar te zwijgen.
De waaier aan denkpistes die hij verkent, komen uiteindelijk samen in het boek All that music!: een antropologie van de Westerse muziekcultuur (Acco, Leuven, 1996).
Terwijl die boekenweelde ontstaat, verschijnen onder zijn wakend oog onder andere ook de zes delen van de inmiddels beruchte reeks Documenta Musicae Novae, richt hij in 1972 samen met André Laporte de Belgische afdeling van de International Society for Contemporary Music op, creëert hij als cellist tal van nieuwe composities, is hij redacteur van onder andere Interface (het latere Journal of New Music Research), is hij muziekcriticus voor de Kunst- en Cultuuragenda en is hij één van de pijlers van het Instituut voor Psychoacustica en Elektronische Muziek. Tijdens het plegen van al die wapenfeiten is hij nooit zijn studenten uit het oog verloren. Meerdere generaties kunstwetenschappers en musicologen werden door zijn onderzoek, geschriften en voordrachten aangemoedigd om de eigen standpunten en vraagstukken nog scherper te stellen.
Waarom is muziek?
In zijn essay Homo Musicus is Herman Sabbe niet meer bezig met de vraag van de 11-jarige Nele, maar focust hij op “Waarom is muziek?” Om die vraag te beantwoorden en tal van nieuwe vragen te laten ontstaan combineert hij inzichten uit de neurobiologie, de genetica, de waarnemingspsychologie, de economie en de musicologie. Bovenal toont het zijn geweldige verbeeldingskracht en zijn nog steeds zoekende geest. Het is een intense brief gericht aan alle Nele’s van deze wereld: “Indien er een activiteit is die, globaal beschouwd, de verzamelde fylogenetische lagen in het menselijk brein: onze meest primitieve, instinctuele aanleg én onze meest spirituele aspiraties kan aanspreken, is het wel de muziek. Zodoende houdt muziek de kansen gaaf op overleving van de soort in de evolutie.”
Het essay eindigt met wat Herman Sabbe als ‘voorspelbare profetie’ bestempelt: “Zolang de menselijke soort zoals we haar vandaag kennen bestaat, zal muziek bestaan en evolueren – verdraaiingen van de boodschap door de boodschappers zijn ten dezen (zoals voorheen reeds geopperd) heilzaam. ‘Er zullen altijd helderhorenden zijn die de muziek van de toekomst kennen.’”
Helder horen. Helder.
English translation:
The clear hearing of Herman Sabbe
On November 15th, Herman Sabbe passed away. He was a musicologist, scientist and professor at Ghent University, writer, and gifted cellist. Jelle Dierickx, director of the Flanders Festival Mechelen/Kempen, considered Sabbe his mentor. An obituary.
On October 5, 1994, Nele Merckx writes a letter to Professor Herman Sabbe (1937-2024). Nele is 11 years old at the time and is taking classes at the music academy of Sint-Gillis-Waas. During her first general musical education class, the following question was posed: “What is music?”. The heated discussion that followed prompts her to ask the same question to the professor who was then associated with the musicology seminar at Ghent University. Herman Sabbe takes the letter particularly seriously and responds to “dear Miss Merckx” with a few reflections in a two-page letter on October 29, 1994:
“Music is a game with sounds that people experience as meaningful. (…) In ‘music’, communication of emotional states and expression of physical conditions take a larger share than in language. For the well-being of human society, musical communication is therefore just as indispensable as verbal communication.”
He ends the letter with the remark that attributing meaning to this game of sounds also strongly depends on what people around us think of it. A discussion about what ‘music’ is, is thus never an empty discussion.
Herman Sabbe, as a scientist, lecturer, musician, and playful human, has sparked this discussion wherever and whenever he could. This doctor of law, outstanding cellist, doctor and ultimately professor of musicology, passionate cyclist, husband, (grand)father and lover of a good picon vin blanc, knew how to combine in-depth research and sharp analysis with sparkling language use in his writings and lectures. A certain mischievousness was rarely far away, whether or not between the lines. Occasionally, he had to and would color outside the lines. In this reasoned-passionate coloring with words and sounds, he attempted to overcome the traditional separation between historical and systematic-theoretical musicology. This was also in the context of developing musicology into a cultural science. He investigated music as autonomous art, in connection with other arts and in cultural historicity. The human as homo musicus was never forgotten. Understood as a “music maker”. Homo musicus. On Music as Evolutionary Adaptation (Academiae Analecta, Brussels, 2010) is not accidentally the title of the last large-scale essay by this ‘sabio con brio’, as poet Jan van der Hoeven lovingly called him.
Listing all the books, courses, radio broadcasts, critiques, and essays that preceded this would result in an enormous list. A few milestones:
Musical serialism as technique and thought method (Rijksuniversiteit Gent, 1977), his second doctorate – after law – is based on compositions by Belgian composers Karel Goeyvaerts, Lucien Goethals, and Henri Pousseur. It is a “study of the logical and historical coherence of the distinct applications of the serial principle in music of the period 1950-1975”. The technical standpoint still prevails in this groundbreaking work. In Wie die Zeit verging: die Einheit der Stockhausen-Zeit (Text+Kritik, Munich, 1981) and György Ligeti: Studien zur kompositorischen Phänomenologie (Text+Kritik, Munich, 1987), music theory, formal analysis, and hermeneutic interpretation go hand in hand. The status of the composer in contemporary society, the problem of notation, and the many facets of serialism, aleatoric music, minimalism, and new tonality are just a few of Herman Sabbe’s topics. Not to mention his special affinity with Dada.
The range of thought paths he explores ultimately come together in the book All that music!: an anthropology of Western music culture (Acco, Leuven, 1996).
While that literary wealth is emerging, six volumes of the now notorious series Documenta Musicae Novae appear under his watchful eye, he establishes the Belgian branch of the International Society for Contemporary Music in 1972 together with André Laporte, creates numerous new compositions as a cellist, is editor of Interface (the later Journal of New Music Research), serves as music critic for the Arts and Culture Agenda, and is one of the pillars of the Institute for Psychoacoustics and Electronic Music. During all these achievements, he never lost sight of his students. Multiple generations of art scientists and musicologists were encouraged by his research, writings, and lectures to formulate their own perspectives and questions even more sharply.
In his essay Homo Musicus, Herman Sabbe is no longer concerned with the 11-year-old Nele’s question, but focuses on “Why is music?” To answer that question and let numerous new questions arise, he combines insights from neurobiology, genetics, perception psychology, economics, and musicology. Above all, it shows his tremendous imagination and his still-searching spirit. It is an intense letter addressed to all Nele’s of this world: “If there is an activity that, globally considered, can address the collected phylogenetic layers in the human brain: our most primitive, instinctual disposition and our most spiritual aspirations, it is music. Thus, music maintains the chances of species survival in evolution.”
The essay ends with what Herman Sabbe labels a ‘predictable prophecy’: “As long as the human species as we know it today exists, music will exist and evolve – distortions of the message by the messengers are (as previously suggested) beneficial in this regard. ‘There will always be clear-hearers who know the music of the future.'”
Clear hearing. Clear.
Jelle Dierickx,
Berlin, December 7, 2024