Door Wynold Verweij
Vanaf volgende week start De Bijloke in Gent een vijfdelige concertserie gewijd aan de Finse componiste Kaija Saariaho. Bij wijze van pas de deux heeft het Centrum voor Nieuwe Muziek Matrix een webexpo aan haar gewijd.
Saariaho, die in juni van dit jaar overleed, heeft haar eigen stem ontwikkeld door steeds nieuwe combinaties van klankkleuren aan te boren. Zij deed dat meestal met behulp van computergestuurde technieken, maar altijd met het instrument als uitgangspunt. Dit gevoegd bij haar belangstelling voor beeldende kunst, maakt dat elk werkstuk nieuw, zintuiglijk en vooral anders klinkt. Saariaho’s geluiden zijn verbonden met kleuren, vormen, geuren en texturen, waarbij al haar zintuigen zich naadloos vermengen. Haar voortglijdende klankwerelden refereren aan de Finse natuur met uitgestrekte bossen en spiegelende meren.
De behoefte om zoveel mogelijk over de schutting te kijken uitte zich vooral in vijf opera’s. Saariaho startte in 2000 met L’Amour de Lion over het leven van een 12e eeuwse troubadour en eindigde in 2018 met Innocence, een confronterende geschiedenis over een schietincident op school. Met deze laatste opera, vol actie en drukte, bevestigde zij hoezeer zij was betrokken bij de wereld om haar heen.
Het doel van de expo die Matrix heeft gemaakt is een zo volledig mogelijk beeld (360°) van de componist te bieden. In combinatie met de programmering van De Bijloke hebben recente 360°-projecten rond György Ligeti en Luciano Berio al getoond dat die aanpak blijft intrigeren. Deze keer heeft Matrix er een serie podcasts aan toegevoegd. In eveneens vijf afleveringen zoomen de uitvoerders in op een bepaald werk dat De Bijloke gaat brengen.
Melissa Portaels, samensteller van de expo, zegt: “Per aflevering hebben we aan de hand van een werk dat dan gespeeld wordt steeds een ander perspectief gekozen. Bijvoorbeeld het eerste concert met BL!NDMAN en Griet De Geyter hebben we gekozen omdat de vocale stem zo belangrijk is maar ook omdat het de opmaat vormde naar Saariaho’s eerste opera L’Amour de Lion. In de tweede aflevering gaat gastvrouw Joanna Van der Heyden in gesprek met dirigent Ivan Volkov van Brussels Philharmonic over de vraag hoe het orkest de elektronica vermengt met de orkestrale klank. Saariaho’s motivatie voor elektronica is een rode draad door haar oeuvre. Maar het wordt pas indrukwekkend als je beseft dat ze in die periode als vrouw in een mannenbastion als het Parijse instituut Ircam haar eigen ding ging doen.”
De afleveringen worden gepresenteerd rond het tijdvak dat de besproken werken in de zaal komen. In de derde aflevering komt het vioolconcert Graal théâtre aan bod. Violist Wibert Aerts komt vertellen dat Saariaho ook akoestisch, dus zonder elektronica, voor boeiend materiaal heeft gezorgd. Kenmerkend voor Saariaho’s aanpak is dat zij zich tot op het bot verdiept in het instrument waarvoor zij schrijft. Dat geldt niet alleen voor de viool maar ook voor de fluit. Voor dat instrument viel zij na een ontmoeting met de Amerikaanse fluitist Camilla Hoitenga in zwijm. In de vierde aflevering vertelt fluitist Katrien Saelens over de bijzondere speeltechnieken die Saariaho voor fluit heeft geschreven en waarbij het gebruik van de stem en ademhaling cruciaal blijken te zijn. Portaels: “Saariaho heeft klank van de fluit helemaal binnenstebuiten gekeerd door intensief met Hoitenga samen te werken en bevriend te raken. In de laatste aflevering komt cellist Séverine Ballon langs die uitweidt over het belang van hechte samenwerking tussen componist en uitvoerder. Dat we uitvoerende musici aan het woord laten vormt een duidelijke toegevoegde waarde aan het verhaal. Je voelt hoe bezield en inspirerend muzikanten over de muziek die ze spelen kunnen vertellen”.
De concertserie Saariaho 360° in De Bijloke en de bijbehorende webexpo van Matrix lopen tot en met mei 2024.
Agenda
7 december – Verborgen Tuinen – BL!NDMAN (drums) (strings) & Griet De Geyter (sopraan)
12 januari 2024 – Terra Memoria – Ilan Volkov & Brussels Philharmonic
29 maart – Graal théâtre – HERMESensemble & I SOLISTI
3 mei – Kaamos – GLOW Collective
31 mei – Solar Harmony – I SOLISTI & SPECTRA
Webexpo Matrix: http://bit.ly/webexposaariaho
Featured foto: Maarot Kytöharju. Credits: The New York Times, Aspen Times, UMKC Libraries, Uniarts Helsinki
Kijk & Luister